1- با تشکر از حضور در این مصاحبه، لطفاً خودتان را معرفی کرده و سوابق علمی، پژوهشی، اجرایی و عملی خود و فعالیت‌های مرتبط با این پژوهش را بیان کنید:

با سلام و سپاس از شما. بنده الهام خانپور، دانشجوی پزشکی و عضو کمیته تحقیقات دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی فسا هستم. در مقطع کارشناسی، رشته علوم آزمایشگاهی را خوانده‌ام و آشنایی مناسبی با تفسیر شاخص‌های هماتولوژی دارم. از ابتدای ورود به دانشکده پزشکی، به پژوهش در حوزه بیماری‌های غیرواگیر و عوامل خطر سبک زندگی علاقه‌مند شدم. در این طرح، نقش نویسنده اول و مجری طرح را بر عهده داشتم. پیش از این نیز در یک مطالعه مقطعی دیگر درباره تأثیر آلودگی هوا بر شاخص‌های التهابی مشارکت کرده‌ام. این نخستین تجربه من در نقش مسئول اصلی یک پروژه پژوهشی با حجم نمونه بالا (بیش از ۱۰ هزار نفر) بود که همکاری با اساتید مجرب کوهورت فسا، تجربه بسیار ارزشمندی را برایم رقم زد.

 

2- دلیل اصلی شما برای انتخاب این طرح تحقیقاتی چه بود و چه کسانی در این پژوهش یاری دهنده شما بودند؟ 

 دلیل اصلی، شیوع بالای مواجهه با دود دست دوم سیگار در منازل و محیط‌های عمومی ایران و کمبود شواهد در مورد تأثیر آن بر شمارش کامل خون در جمعیت بزرگسال ایرانی بود. بسیاری از افرادی که خود سیگار نمی‌کشند، اما همسر، والدین یا همکارانشان سیگاری هستند، ناآگاهانه در معرض خطرات دود سیگار قرار می‌گیرند. ما می‌خواستیم نشان دهیم که این مواجهه حتی بدون مصرف فعال سیگار، می‌تواند شاخص‌های خونی را تغییر داده و زمینه‌ساز بیماری‌های قلبی-عروقی و التهابی شود. افراد و گروه‌های یاری‌دهنده:

آقای علی مهدوی (همکار در جمع‌آوری داده‌ها و تحلیل اولیه)

دکتر عزیزالله دهقان (نویسنده مسئول و استاد راهنما، مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر)

تیم داده‌پردازی کوهورت فسا (FACS)

کمیته تحقیقات دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی فسا برای حمایت مالی و مشاوره

همچنین از همه ۱۰,۰۸۴ شرکت‌کننده کوهورت که با صبر و حوصله به سوالات پاسخ دادند و نمونه خون دادند، سپاسگزارم.

 

3- پژوهش تان را معرفی کرده و با معرفی ویژگی‌ها و نوآوری‌های آن در خصوص موضوعات و محورهای آن شرح دهید:

پژوهش حاضر یک تحلیل مقطعی بر روی داده‌های فاز اول کوهورت فسا بود که شامل ۱۰,۰۸۴ نفر از افراد ۳۵ تا ۷۰ ساله ساکن مناطق روستایی فسا می‌شود. ما اطلاعات دموگرافیک، سبک زندگی (سیگار کشیدن فعال، مواجهه با دود دست دوم، مصرف الکل، مصرف مواد مخدر، فعالیت فیزیکی، تحصیلات) و همچنین شاخص‌های شمارش کامل خون (CBC) شامل WBC، RBC، HGB، HCT، MCV و MCH را استخراج کردیم.

 

نوآوری‌ها و یافته‌های کلیدی:

اولین مطالعه در ایران با حجم نمونه بسیار بالا که به طور خاص به تأثیر دود دست دوم بر شاخص‌های CBC پرداخته است.

۵۸.۹٪ از شرکت‌کنندگان (نزدیک به ۶۰٪) در معرض دود دست دوم بودند که نشان‌دهنده شیوع بسیار بالای این معضل است.

در تحلیل رگرسیون چندمتغیره، مواجهه با دود دست دوم به طور مستقل با افزایش معنادار گلبول‌های سفید (WBC)، هموگلوبین (HGB) و گلبول‌های قرمز (RBC) همراه بود (P<0.001).

همچنین سیگار کشیدن فعال، مصرف مواد مخدر و الکل نیز پیش‌بینی‌کننده‌های مستقل افزایش WBC، RBC، HGB و HCT بودند.

فعالیت فیزیکی با سطح WBC رابطه معکوس و معنی‌دار داشت (یعنی افراد فعال، WBC پایین‌تر و التهاب کمتری داشتند).

سن با WBC، RBC و HGB رابطه معکوس و BMI با اکثر شاخص‌ها رابطه مثبت نشان داد.

زنان در مقایسه با مردان، الگوی متفاوتی از تغییرات CBC داشتند که نشان‌دهنده لزوم بررسی جداگانه بر اساس جنسیت است.

 

4- آیا این پژوهش به مرحله اجرا و بهره‌برداری رسیده است؟

 بله تا حدودی. مقاله ما در قالب یک پوستر و چکیده در چندین کنگره ملی ارائه شده است. همچنین متن کامل مقاله برای انتشار در یک مجله معتبر بین‌المللی ارسال شده و در دست داوری است. مرحله بهره‌برداری به این شکل بوده که نتایج پژوهش به معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی فسا ارائه شده است. بر اساس یافته‌های ما (افزایش WBC، HGB و RBC در افراد در معرض دود دست دوم)، مسئولین بهداشتی در حال طراحی یک برنامه آموزشی برای خانواده‌ها هستند تا آگاهی آنان را در مورد خطرات دود دست دوم افزایش دهند. همچنین یک پمفلت آموزشی برای زنان باردار (که یکی از گروه‌های آسیب‌پذیر هستند) تهیه شده است. علاوه بر این، پیشنهاد شده که در مراکز جامع سلامت، افراد غیرسیگاری که علائم خونی غیرطبیعی دارند، از نظر مواجهه با دود دست دوم غربالگری شوند.

 

5- این طرح پژوهشی چه گره‌ای از مشکلات مردم باز خواهد کرد؟ الهام خانپور: این پژوهش چهار گره مهم را باز می‌کند:

آگاهی‌بخشی به افراد غیرسیگاری: بسیاری از افراد فکر می‌کنند چون خودشان سیگار نمی‌کشند، در امان هستند. ما نشان دادیم که نشستن در کنار یک فرد سیگاری در منزل یا محل کار، به تنهایی می‌تواند شمارش گلبول‌های سفید (نشانه التهاب) و هموگلوبین را افزایش دهد که خود عامل خطر برای بیماری‌های قلبی-عروقی است.

تغییر رفتار در خانواده‌ها: وقتی یک عضو خانواده متوجه شود که دود سیگارش به همسر و فرزندانش آسیب می‌زند (و این آسیب در آزمایش خون قابل مشاهده است)، احتمالاً انگیزه بیشتری برای ترک سیگار یا کشیدن آن در فضای باز پیدا می‌کند.

کمک به پزشکان در تفسیر CBC: گاهی پزشکان با افزایش بدون دلیل WBC یا HGB مواجه می‌شوند و نمی‌توانند علت را پیدا کنند. این مطالعه نشان می‌دهد که پرسش در مورد مواجهه با دود دست دوم باید جزو روتین معاینه باشد.

طراحی برنامه‌های پیشگیری در مدارس و ادارات: با دانستن اینکه دود دست دوم حتی در مقادیر کم مؤثر است، می‌توان قوانین منع استعمال دخانیات در محیط‌های بسته را جدی‌تر گرفت.

 

6- انتظار شما از مسئولین و متولیان امور پژوهشی در زمینه حمایت و یا توسعه فعالیت‌های مشابه چیست و چه راهکارهایی پیشنهاد می‌کنید؟

انتظارات و راهکارها:

ادغام سنجش مواجهه با دود دست دوم در غربالگری‌های ملی – وزارت بهداشت باید در پیمایش‌های عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر، سوالات دقیق‌تری در مورد مدت و شدت مواجهه با دود دیگران اضافه کند.

حمایت از مطالعات طولی و مداخله‌ای – مطالعه ما مقطعی بود و علیت را اثبات نمی‌کند. نیاز به مطالعات کوهورت با پیگیری طولانی و همچنین کارآزمایی‌های بالینی (مثلاً تأثیر کاهش مواجهه بر بهبود شاخص‌های خونی) داریم. مسئولین باید بودجه چنین مطالعاتی را تأمین کنند.

تخصیص گرنت برای دانشجویان جوان – بسیاری از دانشجویان ایده‌های خوبی دارند اما منابع مالی کافی ندارند. معاونت پژوهشی دانشگاه‌ها باید گرنت‌های کوچک اما متعدد برای دانشجویان علاقه‌مند به پژوهش اختصاص دهد.

ارتقاء فرهنگ پژوهش در مناطق محروم – با توجه به اینکه جمعیت کوهورت فسا روستایی و کم‌درآمد هستند، باید تسهیلاتی برای انتشار نتایج به زبان ساده برای عموم مردم فراهم شود (مثل تهیه ویدیوهای آموزشی با گویش محلی).

 

7- اگر توضیح دیگری درخصوص برنامه‌های جاری، آینده و اهداف تان دارید در خاتمه این گفتگو بفرمایید: 

بررسی تأثیر دود دست دوم بر شاخص‌های التهابی دیگر مانند CRP، ESR و سیتوکین‌های التهابی در زیرگروهی از همین جمعیت (در صورت تأمین بودجه).

انجام یک مطالعه مورد-شاهدی بر روی زنان باردار در معرض دود دست دوم برای بررسی تأثیر آن بر شاخص‌های خونی مادر و وزن هنگام تولد نوزاد – این پروژه با همکاری بیمارستان حضرت ولیعصر (عج) فسا آغاز شده است.

طراحی یک اپلیکیشن ساده برای محاسبه «ریسک مواجهه با دود دست دوم» بر اساس تعداد افراد سیگاری در منزل و محیط کار و مدت مواجهه روزانه.

ادامه تحصیل در مقطع تخصصی اپیدمیولوژی و تمرکز بر عوامل خطر سبک زندگی در جمعیت‌های آسیب‌پذیر.

هدف نهایی من این است که نتایج پژوهش‌های پزشکی از پشت دیوارهای دانشگاه‌ها خارج شود و به زبان ساده به دست مردم برسد تا بتواند سبک زندگی آنان را تغییر دهد. امیدوارم مسئولین پژوهشی از دانشجویان جوان حمایت بیشتری کنند تا بتوانیم گامی در جهت سلامت جامعه برداریم.